اصول GMP در كارخانجات خوراك دام و طيور

مقدمه

با روند جهاني شدن اقتصاد و تشكيل زنجيره هاي اقتصادي به هم پيوسته در تمامي عرصه هاي توليد ازجمله خوراك دام و طيور ، ضرورت دستيابي به اصول كلي و جامع ناظر بر توليد در عرصه جهاني به امري مهم بدل شده است ، در سالهاي اخير كيفيت خوراك دام و طيور بطور جدي مورد توجه قرار گرفته است   هدف از اين مباحث استانداردسازي كيفيت خوراك دام و طيور بوده كه در ايمني غذاي انسان نقش اساسي دارد .

تعريف GMP

GMP (  Good Manufacturing Practice ) يا عمل صحيح توليد در برگيرنده اصولي است كه مقدمه اي براي تضمين كيفيت و سلامت محصول در تمامي عرصه هاي توليد مي باشد ، در انطباق GMP با توليد خوراك دام و طيور مستندات اتحاديه اروپا در رابطه با بهداشت خوراك دام و طيور ( 183/2005 ) نيازمنديهاي بهداشت و سلامت را براي تمامي زنجيره مواد غذايي اعم از مواد اوليه و افزودنيها و محصول نهايي مشخص نموده است .

 اين تلاش مجموعه اي از GMP و سيستم HACCP ( آناليز مخاطرات و كنترل نقاط بحراني ) را در يك جا جمع آوري نموده است و همچنين با پايه گذاري قوانين كاربردي ( of Practice  Ccodes  ) در زنجيره تغذيه دام اصول علمي را ارائه نموده است .

امروزه GMP دروازه ورود به بازارهاي جهاني و منطقه اي و رقابت در بازارتجارت داخلي و خارجي است .

كاربرد و اهداف GMP

قوانين GMP يا عمليات صحيح توليد در بخش خوراك دام براي توليد، انبارداري، جابجايي، حمل‌ونقل، فروش خوراك آماده، مواداوليه خوراك، پيش‌مخلوط‌ها، افزودنيها و مكمل‌ها تدوين و گردآوري شده است.

1- هدف از مجموعه قوانين GMP محصول اطمينان از رعايت دائمي شرايط قانوني توليدكنندگان محصولات و خدمات در مورد ايمني انسان، دام و محيط‌زيست است.

2- سيستم كنترل زنجيره‌اي فروش منسجم در بخش‌هاي دامي مبتني بر توانايي‌هاي مجموعه توليدي است تا نشان دهد كه سيستم كنترل مي‌تواند كيفيت محصول را تضمين كند. توليد خوراك دام توسط مجموعه توليدي مورد تاييد GMP به عنوان شرطي در برنامه كنترل زنجيره‌اي تشكل‌هاي عرضه‌كننده محصولات دامي گنجانده شده است.

3- براي دسترسي به كيفيت پايه بر مبناي قوانين GMP در بخش توليد خوراك دام بايد موارد زير را در نظر گرفت :

- استفاده از مكمل‌ها و داروهاي دامي

- سطح و ميزان مواد ناپذيرفتني و ناخواسته

- روش‌هاي بهداشتي كار (كنترل شرايط باكتريولوژيك)

4- واحدهاي توليدي بايد نشان دهند كه تمام اقداماتشان مطابق با قوانين GMP است. چنانچه يك واحد توليدي از بخش‌هاي متعدد تشكيل شده باشد، هريك از بخش‌ها بايد از نظر GMP مورد تاييد باشند.

5- چنانچه واحد توليدي محصولات و خدمات چند شخصيت حقوقي را در يك محل عرضه مي‌كند، فعاليت تمام اين شخصيت‌هاي حقوقي بايد تحت قوانين GMP قرار داشته باشند.

6- قوانين GMP از نگرش نظام HACCP (تحليل خطرات و كنترل نقاط بحراني) تبعيت مي‌كند. HACCP شامل تحليل تمام ارتباطات در فرايند توليد است و شناسايي و مستندسازي خطرات احتمالي كيفيت محصول و سلامتي آنرا بر عهده دارد. تمام مخاطرات احتمالي در مورد كيفيت محصولات و سلامتي آنها بايد به نحو مناسبي توسط شيوه‌ها و دستورالعمل‌هاي تجويز شده كنترل شوند.

گروهاي هدف GMP در خوراك دام و طيور

عبارتند از واحدهاي توليدكننده خوراك آماده، كنسانتره‌ها و مكمل‌ها كه به شخص سوم براي عرضه به بازار، توليد، انبار، جابجايي يا حمل‌ونقل عرضه مي‌كنند. هدف از قوانين GMP اطمينان از انجام مراحل انبار، توليد، جابجايي و حمل‌ونقل به نحوه صحيح جهت عرضه محصول منطبق با قوانين و استانداردهاي تعيين شده توسط گروههاي هدف مي‌باشد.

- الزامات GMP در كارخانه هاي خوراك دام وطيور

 GMP كليه مراحل توليد رادر بر مي گيرد. از نقطه شروع تا اختتام توليد GMP  اصول خودراتعريف مي كند به طور كلي GMP الزاماتي رابه شرح زير در نظر ميگيرد:

1-   ساختمان وتاسيسات :

كار خانه هاي خوراك دام بايد به گونه اي طراحي شوند:

1-     از ورود آلودگي وهمچنين ناقلين اين عوامل به داخل مجموعه جلوگيري نمايند

2-    روند عمليات توليد ، نگهداري وپاكسازي را تسهيل نموده والودگي خوراك رابه حداقل برسانند.

3-    مخازن ، لوله ها ، وتچجهيزات از مواد مناسب كه قابليت آلودگي كمتر وپاكسازي بيشتر دارند تهيه شود

4-    آب مورد مصرف داراي استاندارد هاي بهداشتي وكيفيت براي توليد خوراك دام باشد

5-    فاضلاب ومواد زايد به نحو بهداشتي دفع گردند.

2 – توليد ، فرآوري ، نگهداري ، حمل و نقل و توزيع خوراك دام و مواد اوليه

الف : كليه دست اندركاران كارخنجات خوراك دام در قبال اصول GMP مسئوليت دارند .

ب : در كليه مراحل توليد مخاطرات بهداشت GMP شامل موارد ذيل بوده كه عناصر مديريت توليد مسئول كنترل آن مي باشند .

1 – ورود آلودگي در چرخه توليد از خارج

2 – افزايش ميزان آلودگي از حد مجاز بدليل شرايط نگهداري يا فرآفري نامطلوب

3 – عملكرد نگهداري و كاليبراسيون تجهيزات :

الف – تمامي ابزارهاي كميت سنج ( ترازوها ، دماسنجها و ... ) بايد داراي برنامه كاليبراسيون باشند .

ب – تمامي دستگاه ها بايد داراي دستورالعمل نحوه كار با دستگاه باشند .

4 – روشهاي بازرسي و كنترل :

الف - شامل تمامي حلقه هاي زنجيره توليد مي باشد .

ب – داراي زمانبندي منظم و سيستم آرشيو مستندات مي باشد .

ج – سيستمهاي بازرسي بايد براساس ارزيابي مخاطرات عيني و متناسب با شرايط طراحي و اجرا گردند .

بديهي است كه اين سيستم ها بايد با استانداردهاي بين المللي درخصوص بازرسي و كنترل مطابقت داشته باشد .

5 – نمونه برداري ، آزمايش و كنترل در تمام مراحل توليد

الف -  هر كارخانه خوراك دام بايد داراي واحد كنترل كيفيت ( Quallity Control ) باشد .

ب – نمونه برداري ها براساس اصول استاندارد نمونه برداري و رعايت اندازه ها و مقادير توسط واحد كنترل كيفيت صورت پذيرد .

ج – كنترل هاي حين توليد و بازرسي مراحل فرآوري به عهده واحد كنترل كيفيت است .

د – آزمايشگاه داخلي يا آزمايش اكروديته براي همكاري بايد داراي شرايط استاندارد باشد .

ه – هر آزمايشگاه آناليز و ميكروبي مواد غذايي بايد داراي واحد تضمين كيفيت باشد .

6 – نشانه گذاري يا ليبل

نشانه يا Lable بايد منطبق بر كليه الزامات قانوني و اطلاعات مربوط به خوراك دام و طيور باشد .

7 – رديابي و ثبت سوابق خوراك دام و مواد اوليه

قابليت رديابي خوراك دام، مواد اوليه و افزودني‌ها بايد از طريق ثبت مناسب اطلاعات براي فراخواني و جمع آوري به موقع و موثر محصولاتي كه اثرات نامطلوب (قطعي و يا محتمل) بر سلامتي مصرف‌كنندگان دارند، ميسر شود.

8 – آموزش كاركنان :

همه كاركناني كه با توليد، انبارداري و جابجائي خوراك دام در ارتباط هستند بايد به حد كافي آموزش‌ديده و درخصوص نقش و مسئوليت خويش درحفظ ايمني غذايي آگاه باشند.

مخاطرات بهداشتي مرتبط با خوراك دام

خوراك دام و مواداوليه آن بايد داراي استانداردهاي ايمني باشند.

 ميزان مواد نا مطلوب در خوراك دام بايد حداقل باشد تا اندازه تجمعي آن در غذاي انسان كمتر ازميزان مخاطره انگيز (براي سلامت انسان) باشد.

يادآوري1- مقررات كدكس در مورد حداكثر مجاز باقيمانده ها (MRL) و حداكثر مجاز باقيمانده مواد خارجي در خوراك دام بايد رعايت شود..

يادآوري2- حداكثر ميزان باقيمانده هاي تعيين شده براي غذاي انسان (مانند مقررات كدكس)، در تعيين حداقل استانداردهاي ايمني خوراك دام مي تواند مورد استفاده قرار گيرد .

اقدامات بهداشتي و كنترل آفات

  خوراك دام و مواد اوليه، ماشين‌آلات فرآوري، تجهيزات نگهداري و محيط اطراف آنها بايد از نظافت لازم برخوردار بوده و برنامه هاي موثر در كنترل آفات بايد در مورد آنها اجرا شود.

 وسايل و تجهيزاتي كه در توليد، فرآوري، حمل و نقل، انبارداري، انتقال، جابجايي و توزين خوراك دام استفاده مي‌شوند بايد به صورت كاملاً تميز نگهداري شوند.

یادآوری- برنامه های پاكيزه سازي بايد موثر باشند و به نحوي اجرا گردند كه باقيمانده پاك‌كننده‌ها و گندزداها را به حداقل برسانند.

نقش سازمان دامپزشكي :

مهمترين عوامل ايجاد بيماري ها ، باکتري ها خصوصا سالمونلا ومهمترين منبع انتقال آلودگي به انسان فرآورده هاي دامي است،سازمان دامپزشکي کشور مسووليت سلامت خوراک دام و طيور را بر عهده داشته و در بررسي بيماري هاي دامي شناسايي مناطق و منابع آلوده راه سرايت و طرز انتشاربيماري ها خود را مسول و موظف به رعايت قانون مي داند نظارت بهداشتي چراگاه ها ، مراتع و نظارت بر کارخانه هاي خوراک دام ، ورود و صدور هر نوع مواد غذايي متراکم و مکمل هاي غذايي دام از ديگر وظايف سازمان دامپزشکي کشور است .

از ديگر برنامه هاي آينده سازمان دامپزشکي به منظور ارتقاي سطح کيفي و بهداشتي خوراک دام ، طيور و آبزيان مواردي به شرح ذيل مي باشد

1-استمرار فعاليت کميته علمي وفني کارخانجات تهيه خوراک دام ، کنسانتره و مراکز تبديل ضايعات کشتارگاهي

 2- بهره گيري از مشاوره مراجع بين المللي ذي صلاح در قالب همکاري مشترک پروژه اي

 3- اعمال اصول GMP در کارخانجات تهيه خوراک و مراکز نگهداري مواد اوليه مربوطه .

 4- اجراي سامانه HACCP درکليه مراحل توليد خوراک دام وطيور

 5- گسترش وتوسعه فرهنگ بسته بندي و برچسب گذاري خوارک آماده دامي

 6- توسعه نظارت هاي بهداشتي در کليه مراحل تهيه خوارک از مبدا توليد يا واردات تا تهيه محصول نهايي و مصرف آن

 7- تغيير وضعيت و بهينه سازي ساختار حمل و نقل خوراک دام و ارتقاي سطح بهداشت آن

 8- راه اندازي واحدهاي شتسشو و ضد عفوني کاميون هاي حمل و نقل مواد و خوراک دامي قبل وبعد از بارگيري و تخليه

 9- اجراي آيين نامه ها و دستور العمل هاي بهداشت سازمان دامپزشکي در زمينه شرايط بهداشتي واصول فني انبارها و مراکز فرآوري خوراک دام در واحدهاي پرورش دام در هنگام صدور و يا تمديد پروانه بهداشت اين مراکز

   10-آموزش ناظرين بهداشت مديران و شاغلين مراکز پرورشي دام طيور و آبزيان و کارخانجات توليد خوارک دام

11- جايگزيني روش استفاده از خوراک دام آماده به جاي توليد خوراک در واحدهاي پرورشي دام طيور و آبزيان .

اداره نظارت بر بهداشت عمومي اداره كل دامپزشكي خراسان رضوي